پایگاه اطلاع رسانی و فرهنگی دفتر نماینده ولی فقیه در استان و امام جمعه اصفهان

http://Shamimevelayat.com

امروز چهارشنبه 01 آذر 96

مبحث علت و معلول هفتمین فریده از اولین مقصد از بخش فلسفه کتاب شرح منظومه سبزواري را تشکیل میدهد به طور کلی آنچه که در این مبحث بیان گردیده یا بعضی تعریفات است یا بیان اقسام علت و معلول و یا احکام آنها ، که التبه بیشتر تقیسمات و نیز بیشتر احکام مربوط به علت است نه معلول ، و احکامی که در اینجا ذکر میشود گاهی احکامی است که میان همه اقسام علت مشترك است و گاهی اختصاص دارد به یک قسم معین از علت ، مثلا از مختصات علت فاعلی و یاعلت صوري است و یا مثلا از مختصات علت جسمانی است.

مبحث علت و معلول هفتمین فریده از اولین مقصد از بخش فلسفه کتاب شرح منظومه سبزواری را تشکیل میدهد به طور کلی آنچه که در این مبحث بیان گردیده یا بعضی تعریفات است یا بیان اقسام علت و معلول و یا احکام آنها ، که التبه بیشتر تقیسمات و نیز بیشتر احکام مربوط به علت است نه معلول ، و احکامی که در اینجا ذکر میشود گاهی احکامی است که میان همه اقسام علت مشترک است و گاهی اختصاص دارد به یک قسم معین از علت ، مثلا از مختصات علت فاعلی و یاعلت صوری است و یا مثلا از مختصات علت جسمانی است . و ضمنا به بعضی از مسائل که مربوط به الهیات بالمعنی الاخص و یا مسائل نفس است و متناسب با این مبحث است اشاره شده است ، مثل اینکه بعد از ذکر یک نوع خاص از تقسیم علت گفته شده است آیا لایق به مقام مقدس واجب الوجود کدام یک از اینها است و آیا در نفس انسان جمیع علت ها وجود دارد یاوجود ندارد . اینها است مجموع مسائلی که در این مبحث از کتاب ” شرح منظومه ” بیان شده است . ولی آنچه ما در درجه اول در نظر داریم تعقیب کنیم بعد از بیان مختصری از تعریفات و بعد از ذکر بعضی از تقسیمات و بعضی از احکام علت و معلول بحث و تحقیق در اصل علت غائی است . چنانکه میدانیم این مساله یکی از مسائل مورد اختلاف فلسفه الهی و فلسفه مادی است . فلاسفه مادی جدا منکر این اصل هستند و فیلسوفان الهی جدا طرفدار آن . در این تحقیق میخواهیم ببینیم که آیا به حکم آنچه از اصول کلی فلسفه استفاده میشود و به حکم نتایجی که از تحقیقات علوم دستگیر میگردد آیا اصل علت غائی را در نظام هستی باید بپذیریم یا نه ؟ مرحوم حاجی سبزواری این مبحث را با تعریف علت و معلول و بیان اقسام آنها آغاز میکند : ان الذی الشیء الیه افتقرا فعله والشیء معلولا یری فمنه ناقص و منه ما استقل و منه خارج و منه مادخل آن شیء که شیء دیگر ( در وجود و هستی خود ) به او احتیاج دارد ، علت نامیده میشود و شیء دیگر معلول ، بعضی از آن علتها ناقص هستند و بعضی مستقل ( تام ) و همچنین بعضی خارج از معلولند و بعضی داخل آن شرح : مطابق آنچه از شعر بیان شده است از دو چیزی که یکی در وجود و هستی خود به دیگری محتاج است ، بدین نحو که اگر شیء اول نباشد ، دومی نمیتواند و محال است که باشد ، در آن صورت شیء محتاج را معلول و شیء دیگر را علت مینامند . ( 1 ) پاورقی 1 – باید توجه داشت که این تعریف ، تعریف علت به معنی عام است که شامل همه > هر یک از دو مصراع بیت دوم یک تقسیم است . مفاد مصراع اول این است که علت یا ناقصه است و یا مستقله . یعنی آن چیزی که دیگری در وجود خود به او نیازمند است و ما به او نام علت داده ایم ، یا به نحوی است که معلول فقط به او محتاج است و به غیر او احتیاج ندارد و یا این چنین نیست . و به عبارت دیگر یا وجود او برای وجود پیدا کردن معلول کافی است و یا کافی نیست و باز به عبارت دیگر یا این است که معلول در عین اینکه وجودش متوقف بر وجود او هست یک امر یا امور دیگر برای تحقق معلول لازم نیست یا لازم هست . اولی را میگوئیم علت مستقله و یا علت تامه و دومی را میگوئیم علت ناقصه و غیر مستقله . مثلا تحقق کتاب احتیاج دارد به امور متعدد از قبیل کاغذ ( یاچیز شبیه به آن ) و قلم ( یا چیزشبیه به آن ) و حرکت انگشتان دست نویسنده ( یاچیزی شبیه به آن ) و اراده نویسنده و وجود مادهء مدادی و نبودن مانع بر روی صفحه و امثال اینها که مجموعا مقدمات و وسایل این کار هستند . علت تامه یا مستقله عبارت است از مجموعه این مقدمات و وسایل که از آن جمله عدم بر خورد به مانع است . البته اگر همهء این وسایل و مقدمات فراهم شد تحقق معلول ضروری و حتمی ، و به اصطلاح امروز اجتناب ناپذیر خواهد بود و به اصطلاح قدما تخلف معلول از علت تامه محال است . پاورقی > اقسام علتها میشود و به این معنی هر جزء نیز علت کل است ، لهذا حکماء هر کدام از ماده و صورت را که به عقیده آنها دو جزء تشکیل دهنده حقیقت جسم میباشند علت جسم میخوانند . ولی گاهی علت ، مفهوم اخص از این مفهوم پیدا میکند و تنها به آنچه حکماء آن را علت فاعلی میخوانند اطلاق میشود . معمولا در علوم طبیعی از اصطلاح دوم پیروی میشود ، در این صورت تعریف علت همان است که بعدها در تعریف فاعل خواهد آمد . علت ناقصه یا غیر مستقله عبارت است از بعضی از این مقدمات و وسایل که اگر وجود پیدا نکند کتابت موجود نمیشود ، اما اگر وجود پیدا کند ولی سایر مقدمات و وسایل موجود نباشد برای تحقق کتابت کافی نیست . امروزه اصطلاح خوبی شایع است که همه اینها را شرط مینامند و شرط را تقسیم میکنند به شرط لازم و شرط کافی . شرط لازم همان است که در قدیم آنرا علت ناقصه میگفتند ، که ذاتش ( یا وجودش ) برای مشروط لازم هست ولی کافی نیست . شرط لازم و کافی همان است که در اصطلاح قدیم ، علت مستقله یا علت تامه نامیده میشد ، که علاوه بر اینکه وجودش لازم است کافی هم هست ، یعنی تحقق آن شرط برای تحقق مشروط کفایت میکند و به چیز دیگری احتیاج نیست . بر طبق این شیوه نامگذاری میتوان جزء آخر علت تامه را شرط کافی نامید . و اما مصراع دوم بیت ، بیان تقسیم دیگری است و آن اینکه علت ، یا علت خارجی است و یا علت داخلی ، بیت زیر توضیح این مصراع است : فالعنصری الصوری للقوام و للوجود الفاعلی التمامی علت عنصری ( علت مادی ) و علت صوری ، علل قوام ( علل داخلی ) هستند . و اما علل وجود ( علل خارجی ) عبارتند از علت فاعلی و علت تمامی ( علت غایی ) . شرح : این بیت توضیح و تفسیری است از بیت گذشته که در آن گفته شد که علت یا خارجی است و یا داخلی ، در این بیت توضیح داده شده است که علت داخلی عبارت است از علت مادی و علت صوری ، و علت خارجی عبارت است از علت فاعلی و علت غایی. توضیح آن که در تقسیمی که از ارسطو به ارث مانده است علت منقسم شده است به چهارتا : 1 – علت فاعلی 2 – علت غایی 3 – علت مادی 4 – علت صوری معمولا در مثال مصنوعات بشری را در نظر میگیرند ، مثلا میگویند این خط که بر این صفحه نوشته شده است فاعلی دارد و غایتی و ماده ای و صورتی . فاعل شخص نویسنده است ، غایت عبارت است از هدفی که نویسنده از نوشتن این خط در نظر دارد ، از قبیل این که معنی الفاظی را که به صورت نوشته در آورده است ، به دیگران بفهماند ، یا برای اینکه با این علامات معانی و مطالب را برای خود یادداشت و ضبط کند ، ماده ، عبارت است از آن جوهر یا مرکبی که در اینجابه کار رفته است . صورت ، عبارت است ازهیئت و شکل مخصوصی که به صورت حروف و کلمات پدیدار گشته است . در تمام مصنوعات بشری قانون چهار علت صادق است . حکماء هر یک از این چهار علت را به طریقی تعریف کرده اند . ما در اینجا تعریفاتی را که حاجی سبزواری در منظومه برای هر یک از آنها ذکر کرده است بیان میکنیم ( هر چند از ترتیب مطالب کتاب خارج شویم ) .

Print Friendly, PDF & Email

تاریخ انتشار : 22 اسفند 1393

اخبار مرتبط

برچسب ها

نظرات کاربران

لطفا دیدگاه خود را در مورد این مطلب بیان کنید.
جدیدترین خبرها
حاملان و حافظان قرآن الگویی برای جامعه آیین اختتامیه بیست و دومین دوره مسابقات قرآن و عترت دانشجویان دانشگاه های آزاد اسلامی - 96/8/25 در طول این چهل سال ضربه های بسیاری از جناح بازی خوردیم جلسه ستاد رسانه چهلمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی ایران - 96/8/25 مردم در آسیب های فردی به روانشناسان مراجعه کنند دیدار رئیس و اعضاء سازمان نظام روانشناسی و مشاوره استان اصفهان - 96/8/25 وزارت علوم، تحصیل دانشجویان را به سمت نیازهای اساسی کشور سوق دهد دیدار اعضاء سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان - 96/8/24 کتابداران می توانند ذائقه مطالعاتی افراد را هدایت کنند دیدار مدیر کل و کتابداران نهاد کتابخانه‌های عمومی استان اصفهان- 96/8/23 پیام تسلیت إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّـا إِلَیهِ رَاجِعونَ لزوم تصمیم گیری متمرکز دولت برای حمایت واقعی از تولیدکنندگان دیدار معاون وزیر صنعت و مدیرعامل سازمان حمایت از مصرف کنندگان و تولیدکنندگان - 96/8/15 مصوبات شورای فرهنگی عمومی عملیاتی شود دیدار مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان-96/8/14 روایت آیت‌الله طباطبایی‌نژاد از انتخاب به عنوان امام جمعه اصفهان مصاحبه خبری حضرت آیت الله طباطبایی نژاد : عزاداری امام حسین(ع) یکی از شعائر الهی است دیدار اعضای ستاد برگزاری مراسم اربعین حسینی در شهر اصفهان – 96/8/14
اخبار بیشتر...